Home » POPULAR MANTRA & STOTRA » PURUSH SUKTAM ( पुरुष सुक्तम् )

PURUSH SUKTAM ( पुरुष सुक्तम् )

PURUSH  SUKTAM : HYMN OF THE  RIG VEDA, DEDICATED TO THE COSMIC BEINGPurush suktam is hymn 10.90 of the  Rigveda dedicated to the Purusha the “Cosmic Being”. The Purush Suktam of the Vedas is not only a powerful hymn of the insight of the great Seer, Rishi Narayana, on the Cosmic Divine Being as envisaged through the multitudinous variety of creation, but also a shortcut provided to the seeker of Reality for entering into the state of Super-consciousness.
The Sukta is charged with a fivefold force potent to rouse God-experience in the seeker.

|| पुरुष   सुक्तम् ||

|| Purush Suktam ||

सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात्
भूमिं विश्वतो वृत्वात्यतिष्ठद्दशाङुलम् ॥१॥
Sahasra-shiirssaa purussah sahasra-akssah sahasra-paat |
sa bhuumim vishvato vritva-atyatisstthad-dasha-angulam ||1||

पुरुष एवेदं सर्वं यद्भूतं यच्च भव्यम्
उतामृतत्वस्येशानो यदन्नेनातिरोहति ॥२॥

Puruss evedam sarvam yad-bhuutam yachch bhavyam |
uta-amritatvasye-shaano yad-annenati-rohati ||2||

एतावानस्य महिमातो ज्यायाँश्च पूरुषः
पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि ॥३॥

Etaavaanasya mahimato jyaayaash-cha purussah |
paado-a-asya vishvaa bhuutaani tri-paad-asya-amritam divi ||3||

त्रिपादूर्ध्व उदैत्पूरुषः पादोऽस्येहाभवत्पुनः
ततो विष्वङ् व्यक्रामत्साशनानशने अभि ॥४॥

Tri-paad-uurdhva udait-purussah paado-a-asye ha-bhavat-punah |
tato vissvang vyaikraamat-saashana-nashane abhi ||4||

तस्माद्विराळजायत विराजो अधि पूरुषः
जातो अत्यरिच्यत पश्चाद्भूमिमथो पुरः ॥५॥
Tasmaad-viraadda-jaayat viraajo adhi purussah |
sa jaato atyairichyat pashchaad-bhuumim-atho Purah ||5||


यत्पुरुषेण हविषा देवा यज्ञमतन्वत
वसन्तो अस्यासीदाज्यं ग्रीष्म इध्मः शरद्धविः ॥६॥
Yat-purusenn havissaa devaa yajymatanvat |
vasanto asya-asiida-ajyam grissm idhmah sharad-havih ||6||

तं यज्ञं बर्हिषि प्रौक्षन्पुरुषं जातमग्रतः
तेन देवा अयजन्त साध्या ऋषयश्च ये ॥७॥

Tam yajnyam barhissi proukssan-purussam jaat-magratah |
Ten devaa ayajant saadhyaa rissayashcha ye ||7||

तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः सम्भृतं पृषदाज्यम्
पशून्ताँश्चक्रे वायव्यानारण्यान् ग्राम्याश्च ये ॥८॥

Tasmaad-yajnyaat-sarvahutah sambhritam prisadaajyam |
pashuun-taashchakre vaayavyaan-aarannyaan graamyaashcha ye ||8||

तस्माद्यज्ञात्सर्वहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे
छन्दांसि जज्ञिरे तस्माद्यजुस्तस्मादजायत ॥९॥

Tasmaad-yajnyaat-sarvahut richah saamaani jajnyire |
chhandaansi jajnyire tasmaad-yajus-tasmaad-ajaayat ||9||

तस्मादश्वा अजायन्त ये के चोभयादतः
गावोः जज्ञिरे तस्मात् तस्माज्जाता अजावयः ॥१०॥
Tasmaad-ashvaa ajaayant ye ke chobhayaadatah |
gaavoh ha jajnyire tasmaat tasmaaj-jaataa ajaa-vayah ||10||

यत्पुरुषं व्यदधुः कतिधा व्यकल्पयन्
मुखं किमस्य कौ बाहू का ऊरू पादा उच्येते ॥११॥
Yat-purussam vyadadhuh katidhaa vyakalpayan |
mukham kimasya kau baahuu kaa uruu paadaa uchyete ||11||

ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीद् बाहू राजन्यः कृतः
ऊरू तदस्य यद्वैश्यः पद्भ्यां शूद्रो अजायत ॥१२॥

Braahmanno-asya mukham-aasiid baahuu raajanyah kritah |
uruu tad-asya yad-vaishyah padbhyaam shuudro ajaayata ||12||

चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्यो अजायत
मुखादिन्द्रश्चाग्निश्च प्राणाद्वायुरजायत ॥१३॥
Chandramaa manaso Jaatash-chakssoh suryo ajaayat |
mukhaad-indrash-cha-agnish-cha praannaad-vaayur-ajaayata ||13||

नाभ्या आसीदन्तरिक्षं शीर्ष्णो द्यौः समवर्तत
पद्भ्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात्तथा लोकाँ अकल्पयन् ॥१४॥
Naabhyaa aasiid-antarikssam shiirssnno dyauh samavartat |
padbhyaam bhuumir-dishah shrotraat-tathaa lokaan akalpayan ||14||

सप्तास्यासन् परिधयस्त्रिः सप्त समिधः कृताः
देवा यद्यज्ञं तन्वाना अबध्नन्पुरुषं पशुम् ॥१५॥
Saptaasyaasan paridhayas-trih sapt samidhah kritaah |
devaa yadyajnyam tanvaanaa abadhnan-purussam pashum ||15||

यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् ।
ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः ॥१६॥
Yajnyen yajnyam-ayajant devaas-taani dharmaanni prathamaanyaasan |
te ha naakam mahimaanah sa-chant yatra puurve saadhyaah santi devaah ||16||

Also read

SIDDHA KUÑJIKA STOTRAM ( सिद्धकुञ्जिकास्तोत्रम् )

GANGA STOTRAM ( गङ्गा स्तोत्रम् )

SHRI ANNAPOORNA STOTRAM ( श्री अन्नपूर्णा स्तोत्रम् )